Ιστορία

Η καταγωγή του ελαιόδεντρου είναι γνωστή από τους αρχαίους χρόνους. Η εμφάνιση και η καλλιέργειά της φθάνουν στην προϊστορική εποχή. Ποιο δρόμο όμως ακολούθησε η εξάπλωση της ελιάς στο πέρασμα του χρόνου δεν είναι κανένας σε θέση να δώσει με βεβαιότητα.

Μερικοί θεωρούν ότι η ελιά κατάγεται από τις μεσογειακές περιχές. Ο Fischer αναφέρει ότι η ελιά έχει έλθει στις ανατολικές μεσογειακές περιοχές από τη Β.Δ. Ινδιά δια μέσου του Ιράν, όπου το γένος Olea εκπροσωπειται από ένα αριθμό διαφορετικών ειδών. Ο Acerbo αναφέρει ότι το ελαιόλαδο χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τους Σημίτες, που ζούσαν νότια του Καυκάσου και δυτικά των ορεινών περιοχών κοντά στις παραθαλάσσιες περιοχές. Ο De Candolle αναφέρει ότι η ελιά ήταν γνωστή από το 4.000 π.Χ. και ότι η πατρίδα της είναι μάλλον η Συρία και επιπροσθέτως εκφράζει την άποψη ότι οι Έλληνες καλλιέργησαν την ελιά κατά την αρχαιότητα ανεξάρτητα από τους Σημίτες και αυτό, γιατί, αν οι Έλληνες είχαν μάθει την καλλιέργεια της ελιάς από τους Σημίτες, θα έπρεπε να χρησιμοποιούσαν το Σημιτικό όνομα της ελιάς (π.χ. Zeit). Αντίθετα, οι Έλληνες χρησιμοποιούσαν το όνομα ελιά (Elea ή Elaia), το οποίο επικράτησε σε όλες τις βόρειες παραθαλλάσσιες μεσογειακές περιοχές. Πιθανόν η ελιά να διαδόθηκε ταυτόχρονα προς τις δυτικές, βόρειες και νότιες μεσογειακές περιοχές.

Ο Camps, βασιζόμενος σε αναλύσεις οι οποίες έγιναν σε άνθρακα και γύρη, που βρέθηκαν σε ορισμένα Ιβηρο-Μαυριτανικά μέρη, υποστηρίζει πως υπήρχαν αγριελιές στη Β.Αφρική από τη 12η χιλιετηρίδα.

Ακόμα είναι γνωστό ότι κατά την περίοδο του κατακλυσμού ο Νώε εξαπέλυσε περιστέρι από την κιβωτό, που επέστρεψε κρατώντας στο ράμφος της φύλλο ελιάς, σύμβολο ειρήνης ανάμεσα στην εξοργισθείσα φύση και στον αμαρτήσαντα άνθρωπο (Γένεσις, Κεφάλαιο Η’, στίχος 11).

Σύμφωνα με την μυθολογία ο Κέκροπας είχε μεταφέρει το δένδρο από την Αίγυπτο, ότι ο Ηρακλής τη μετέφερε στην Ελλάδα από τις σκιερές όχθες του Δούναβη ποταμού και τη φύτευσε στην αρχαία Ολυμπία, ενώ κατά μια άλλη εκδοχή η ήμερη ελιά, το ιερό αυτό δέντρο, ήταν δώρο της θεάς Αθηνάς κατά την διάρκεια φιλονικίας της με το Ποσειδώνα. Προς τιμής της έδωσαν το όνομα της στην νεόκτιστη πόλη της Αθήνας. Στο βράχο της Ακρόπολης υπάρχει ακόμα ένα ελαιόδεντρο θυμίζοντας τον θρύλο. O Όμηρος αποκαλούσε το ελαιόλαδο “υγρό χρυσάφι”. Στην αρχαία Ελλάδα, η ελιά κατείχε σημαντική θέση, τόσο στην διατροφή των πολιτών (η ελιά η παιδοτρόφα, όπως αναφέρει ο Σοφοκλής στον ‘Οιδίποδα επι Κολωνώ’) όσο και στην οικονομία των πόλεων. Οι χρήσεις του ήταν ποικίλες:

O καρπός και το έλαιο της ήταν βρώσιμα.

Eίχε συνδεθεί με της αθλητικές δραστηριότητες (οι αθλητές άλειφαν τα σώματα τους με λάδι. Σαν έπαθλο είχαν στεφάνι από αγριελιά, τον κότινο).

Για θρησκευτικές τελετές (σπονδές στους βωμούς).

Θεραπευτικές χρήσεις (60 φαρμακευτικές χρήσεις του λαδιού αναφέρονται στον ιπποκράτειο κώδικα της ιατρικής).

Παραγωγή αρωμάτων και καλλυντικών σκευασμάτων.

Για τον φωτισμό.

Την θέρμανση (τα κλαδιά και ο κορμός της ελιάς).

Στις τέχνες (απεικόνιση ελιάς σε αμφορείς και αγάλματα).

Στις καθημερινές τους συναλλαγές (νόμισμα με την Αθηνά φορώντας στεφάνι ελιάς).

Σύμφωνα με συγγράμματα ο Σόλωνας (νομοθέτης της Αρχαίας Ελλάδας) θέσπισε νόμους που απαγόρευαν την κοπή του δέντρου και παρότρυνε τους πολίτες για το φύτευμα νέων ελαιόδεντρων, τα οποία θεωρούνταν ιερά, σύμβολο Ζωής, Σοφίας, Ευημερίας. Αλλά και ο Αριστοτέλης στο έργο του "Αθηναίων Πολιτεία" περιγράφει την αφθονία των ελαιόδεντρων στην Αθήνα. Ο Πλίνειος (συγγραφέας και γιατρός) αναφέρει το πρώτο ελαιοτριβείο και συνιστούσε την τοποθέτηση αρωματικών βοτάνων στο ελαιόλαδο. Η ελιά καλλιεργούταν σε αρκετές περιοχές της Ελλάδας, στην Μήλο, στη Σάμο, την Εύβοια καθώς και σε άλλες περιοχές. Η καλλιέργεια της είχε λάβει μεγάλες διαστάσεις κατά τον 5ο αιώνα (χρυσός αιώνας του Περικλή) όπου σύμφωνα με τον Ηρόδοτο η Αθήνα υπήρξε το κέντρο της ελαιοκαλλιέργειας.

Ονομασία της ελιάς

Η ελιά είναι δέντρο αιωνόβιο, αειθαλές, ύψους 5-20 μέτρων της τάξης των Scrophulariales και ανήκει στην οικογένεια Oleaceae η οποία περιλαμβάνει πάνω από 25 γένη. Η επιστημονική της ονομασία είναι Olea europaea και απαντάται στην φύση σε δύο μορφές: την Olea europaea var. europaea (ήμερη ελιά) και την Oleae europaea var. sylvestris (άγρια ελιά). Η ονομασία της στη βοτανική είναι Olea europea. Η ελιά είναι το μόνο είδος της οικογένειας Oleaceae που δίνει βρώσιμο καρπό.